مسير :
»
»
»
بيرونی همچنان ناشناخته مانده است

بيرونی همچنان ناشناخته مانده است
دوشنبه 11 شهريور 1392 - 13:07 | شاخه : | نويسنده : دکتر جعفر آقایانی چاوشی | 11783 بازدید | 4 دیدگاه
بيرونی همچنان ناشناخته مانده است

معرفی هرچه بیشتر بیرونی به ایرانیان به ویژه جوانان ایرانی كه آشنایی چندانی با بزرگان علمی گذشته خویش ندارند، از جمله راهبردهای چنین نوشتارهایی به شمار می‌آید. وقتی می‌بینیم اروپاییان چگونه از دانشمندان مختلف خود تجلیل می‌كنند و یاد و اقدامات علمی آنها را گرامی می‌دارند تا افكارشان را به جهانیان بشناسانند، شگفت‌زده می‌شویم، زیرا در ایران كار شایسته‌ای درباره بزرگان علمی‌ انجام نداده‌ایم.

بیرونی تشنه علم بود و از لحظه كودكی تا لحظه مرگ، دمی از كسب علم غفلت نكرد. او دانشمندی چند بُعدی بود و در چندین رشته علمی اعم ریاضی‌، ستاره‌شناسی، تقویم‌شناسی، انسان‌شناسی، هندشناسی و تاریخ‌نگاری ایرانی صاحب نظر بود، در حالی كه امروزه در كشورمان منجم زبردستی سراغ نداریم كه در ریاضیات نیز مبتكر باشد. زمانی كه نگارش كتاب و رساله به سهولت امروز امكانپذیر نبود، وی آثاری تولید كرد كه اكنون به واقع شگفت‌‌انگیزند، آثاری كه هر یك شاهكاری علمی به شمار می‌آیند.

او به حق ریاضیدان و منجی درجه اول در جهان اسلام بود. كتاب «قانون مسعودی» او كه در علم نجوم نوشته شد، به دلیل دشواری به جز زبان روسی به زبان‌های دیگر ترجمه نشده است. وی كتابی در هندشناسی به نام «مال الهند» دارد كه شامل مباحثی درباره آداب و رسوم، افكار و عقاید مردم هند است و یكی از بهترین منابع شناخت هند و مردمانش محسوب می‌شود. او كه مدت زیادی را همراه سلطان محمود غزنوی در هندوستان گذراند، علاوه بر این كه زبان سانسكریت را آموخت، به ترجمه چند اثر هندی به زبان عربی همت گماشت. همچنین درباره تقویم و تاریخ‌نگاری كتاب «آثار الباقیه» را نوشت. این موضوعات نشان می‌دهند كه ذهن این نابغه قدرت درك و تعمیق بخشیدن به اكثر ابعاد دانش و فرهنگ انسانی را داشت.

كتاب «التفهیم» ابوریحان بیرونی كه به تازگی در حافظه جهانی یونسكو ثبت شده است. اهمیت این اثر بیشتر در حوزه آموزش علوم و نجوم است. فهم كتاب «قانون مسعودی» در علم نجوم بسیار دشوار است و به عقیده من، محتوای آن از همه كتاب‌های نجومی دوران اسلامی دشوارتر به نظر می‌رسد اما همین مولف، كتاب «التفهیم» را نوشت تا مقدمات علوم نجوم و ریاضی را به شكل ساده‌ای به مبتدیان این رشته بیاموزد. به عبارت دیگر، اگر بیرون در كتاب «قانون مسعودی» یك منجم نظریه‌پرداز جلوه می‌كند و می‌كوشد نظریات مبتكرانه‌ای ارایه دهد، در كتاب «التفهیم» به صورت یك آموزگار روان‌شناس ظاهر می‌شود تا علوم پایه را به دانش‌پژوهان جوان یا مبتدی تفهمیم كند.

این كتاب به شكل پرسش و پاسخ تنظیم شده است. دانش‌آموز جوان سوال می‌كند و معلم كه خود بیرونی است، به این سوالات پاسخ می‌دهد. از این اثر كه به عربی نوشته شده، به زبان فارسی قدیمی نیز ترجمه شده است. شادروان «جلال همایی» كه متن فارسی این كتاب را چاپ كرد، اعتقاد داشت كه ترجمه فارسی را نیز خود بیرونی انجام داده است. این نكته شایان توجه است كه متن فارسی «التفهیم» در غنای زبان فارسی به عنوان زبان علمی نقش مهمی ایفا كرد. از این رو، ادیبان ما روش نگارش و واژه‌های آن را تحلیل و بررسی كرده‌اند و به یقین به این دلیل كه این كتاب از نظر علمی و زبان‌شناسی و آموزشی در شمار آثار كم نظیر است، سازمان جهانی یونسكو آن را در حافظه خود به ثبت رساند

انتشار آثار برجای مانده از بیرونی از عهده این همایش خارج است و بودجه هنگفتی می‌طلبد كه باید مراكز دولتی یا خیران آن را تأمین كنند. رویكرد ما این است كه به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یا سایر مراكز دولتی بگوییم كه به این امور فرهنگی نیز توجه داشته باشند و لازم است محققان بیرونی‌شناس حمایت و تشویق شوند. متأسفانه به جز یكی دو اثر بیرونی بیشتر آثار وی هنوز به زبان فارسی ترجمه نشده‌اند. به عنوان نمونه، برای ترجمه «قانون مسعودی» باید هیاتی مركب از مورخان و استادان نجوم و متخصصان زبان عربی و فارسی ترجمه این كتاب را عهده‌دار شوند زیرا این كار از عهده یك مترجم ساخته نیست. با این وجود، درباره تحلیل آثار علمی بیرونی نیز كاری در خور مقام وی انجام نداده‌ایم.

با آن‌كه بیرونی از نظر نبوغ و وسعت دامنه فعالیت در ردیف دانشمندی نظیر ابن‌سیناست اما متاسفانه در جهان شهرت ابن‌سینا را كسب نكرده، به این علت كه در قرون وسطی برخی آثار فلسفی و علمی ابن‌سینا به لاتین ترجمه شدند اما آثار بیرونی از این امتیاز بی‌بهره ماندند. تنها در قرن نوزدهم میلادی برخی آثار بیرونی توسط دانشمندان غربی به زبان‌های اروپایی ترجمه شدند كه در این زمینه، كار علمای آلمانی قابل تقدیر بود. بعدها نیز روس‌ها از این نظر كه در زمان شوروی سابق «بیرونی» را از آن خود می‌پنداشتند، بسیاری از آثارش را به زبان روسی ترجمه كردند.

اكنون افزون بر افغان‌ها، ازبك‌ها و تاجیك‌ها نیز به ناحق بیرونی را متعلق به خود می‌دانند و ما می‌دانیم كه بیرونی یك ایرانی اصیل و متعلق به ایران اسلامی است. برای دفاع از این افتخار ملی، باید در احیای آثار علمی‌اش بكوشیم.

با وجود آن كه این ایده، فكر بسیار خوبی است اما جایزه‌ای با این عنوان نداریم. امیدواریم شخصیت‌های فرهنگی و سیاسی كشور به این نكته توجه كنند و همان‌گونه كه جایزه «خوارزمی» برای اختراعات و جایزه «فارابی» را برای آثار و تحقیقات برتر حوزه علوم انسانی داریم، جایزه بیرونی را برای اقدامات و پژوهش‌های برتر ریاضی و نجوم در نظر بگیرند.

درباره نويسنده
دکتر جعفر آقایانی چاوشی
دکترای شناخت‌شناسی و تاریخ علم و عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف


اشتراک گذاری در:

دیدگاه‌ها

سوره صادقی
(دیدگاه‌ها: 25)
دوشنبه 11 شهريور 1392 - 23:49

خیلی نوشته خوب و مفیدی بود ممنون. من در حین خواندن به ذهنم رسید اشاره کنم که کتاب التفهیم او در فهرست میراث مستند (حافظه جهانی) یونسکو ثبت شده ولی دیدم که آقای دکتر خودشان از این نکته مطلع بوده و آورده است!
راستی منظور از شناخت‌شناسی که موضوع دکترای ایشان است، همان علوم نئوتیک است؟ من تازگی‌ یک رمان دراین‌باره خوانده‌ام و می‌دانم که بسیار موضوع جالبی است در علم امروز...
محمد قربانی
(مهمان)
شنبه 16 شهريور 1392 - 14:42

تشکر
امیر فراقی وایقان
(دیدگاه‌ها: 0)
پنجشنبه 28 شهريور 1392 - 19:41

سلام من با خود استاد چاوشي صحبت كردم گفتند كه منظور از شناخت شناسي در زبان هاي غربي اپيستومولوژي است و اپيستم در زبان يوناني به معني دانش است و اين علم را معرفت شناسي نيز مي‌گويند منظور از آن اين است كه دانش در تمدن هاي قديم چه صورتهايي داشته است و هر دانشمند چه دخل و تصرفهايي در آن كرده است
محمد
(مهمان)
دوشنبه 6 بهمن 1393 - 00:04

خیلی مشتاقم بیشتر درباره این علم صحبت بشه
را ستی چطور با جناب دکتر میشه صحبت کرد

بیان دیدگاه

- لطفاً نام و دیدگاه‌ خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
- سایت انجمن نجوم آماتوری ایران مجاز به ویرایش ادبی دیدگاه‌ها است.
- دیدگاه‌هایی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی و موارد مغایر با قوانین کشور باشند منتشر نخواهند شد.
- دیدگاه‌ها پس از تأیید منتشر می‌شوند.
نام:(اجباری)
رایانامه:(اجباری)
دیدگاه:

کد امنیتی:
(از چپ به راست)
https://telegram.me/iranastronomy
هم اکنون