** ثبت نام دوره های آموزش ستاره شناسی از مقدماتی تا پیشرفته، ویژه ترم پاییز96 / تلفن: 02166922627 **    
 سه‌شنبه 25 مهر 1396 | 26 محرم 1439 | 17 اكتبر 2017
مسير :
»
»
»
شب زايش خورشيد و آغاز سال نو ميترايي

شب زايش خورشيد و آغاز سال نو ميترايي
سه شنبه 29 آذر 1390 - 02:30 | شاخه : | 2381 بازدید | 0 دیدگاه
دكتر رضا مرادي غياث آبادي-
دير زماني است كه مردمان ايراني و بسياري از جوامع ديگر، در آغاز فصل زمستان مراسمي را برپا مي‌دارندكه در ميان اقوام گوناگون، نام‌ها و انگيزه‌هاي متفاوتي دارد. در ايران وسرزمين‌هاي هم‌فرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «شب چله» يا «شب يلدا» نام مي‌برند كه همزمان با شب انقلاب زمستاني است. به دليل دقت گاهشماري ايراني و انطباق كامل آن با تقويم طبيعي، همواره و در همه سال‌ها، انقلاب زمستاني برابر با شامگاه سي‌ام آذرماه و بامداد يكم دي‌ماه است. هر چند امروزه برخي به اشتباه بر اين گمانندكه مراسم شب چله براي رفع نحوست بلندترين شب سال برگزار مي‌شود؛ اما مي‌دانيم كه درباورهاي كهن ايراني هيچ روز و شبي، نحس و بد يوم شناخته نمي‌شده است. مراسم شب چله،همچون بسياري از آيين‌هاي ايراني، ريشه در رويدادي كيهاني دارد.
خورشيد در حركت سالانه خود، در آخر پاييز به پايين‌ترين نقطه افق جنوب شرقي مي‌رسد كه موجب كوتاه شدن طول روز و افزايش زمان تاريكي شب مي‌شود. اما از آغاز زمستان يا انقلاب زمستاني، خورشيد دگرباره بسوي شمال شرقي باز مي‌گردد كه نتيجه آن افزايش روشنايي روز و كاهش شب است. به عبارت ديگر، در شش‌ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هرشبانروز خورشيد اندكي پايين‌تر از محل پيشين خود در افق طلوع مي‌كند تا در نهايت درآغاز زمستان به پايين‌ترين حد جنوبي خود با فاصله 5/23 درجه از شرق يا نقطه اعتدالين برسد. از اين روز به بعد، مسير جابجايي‌هاي طلوع خورشيد معكوس شده ومجدداً بسوي بالا و نقطه انقلاب تابستاني باز مي‌‌گردد. آغاز بازگرديدن خورشيد بسوي شمال‌شرقي و افزايش طول روز، در انديشه و باورهاي مردم باستان به عنوان زمان زايش يا تولد ديگرباره خورشيد دانسته مي‌شد و آنرا گرامي مي‌داشتند.
در گذشته، آيين‌هايي در اين هنگام برگزار مي‌شده است كه يكي از آنها بيداري تابامداد و تماشاي طلوع خورشيد تازه متولد شده، بوده است. مراسمي كه از لازمه‌هاي آن،حضور كهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد كهنسالي خورشيد در پايان پاييز بوده است و همچنين خوراكي‌هاي فراوان براي بيداري درازمدت كه همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشيد باشند.
بسياري از اديان نيز به شب چله مفهومي ديني دادند. در آيين ميترا (و بعدها با نام كيش مهر)، نخستين روز زمستان به نام «خوره روز» (خورشيد روز)، روز تولد مهر و نخستين روز سال نوبشمار مي‌آمده است و امروزه كاركرد خود را در تقويم ميلادي كه ادامه گاهشماري ميترايي است و حدود چهارصد سال پس از مبدأ ميلادي به وجود آمده؛ ادامه مي‌دهد. فرقه‌هاي گوناگون عيسوي، با تفاوت‌هايي، زادروز مسيح را در يكي از روزهاي نزديك به انقلاب زمستاني مي‌دانند و همچنين جشن سال نو و كريسمس را همچون تقويم كهن سيستاني در همين هنگام برگزار مي‌كنند. به روايت بيروني، مبدأ سالشماري تقويم كهن سيستاني از آغاز زمستان بوده و جالب اينكه نام نخستين ماه سال آنان نيز «كريست» بوده است. منسوب داشتن ميلاد به ميلاد مسيح، به قرون متأخرتر باز مي‌گردد و پيش از آن، آنگونه كه ابوريحان بيروني در آثارالباقيه نقل كرده است، منظور از ميلاد، ميلاد مهر يا خورشيد است. نامگذاري نخستين ماه زمستان و سال نو با نام «دي» به معناي دادار/خداوند از همان باورهاي ميترايي سرچشمه مي‌گيرد.
نخستين روز زمستان در نزد خرمديناني كه پيرو مزدك، قهرمان بزرگ ملي ايران بوده‌اند (كه هنوز هم حاميان سرمايه‌داري لجام گسيخته انديشه‌هاي عدالت‌جويانه او را سد راه منافع طبقاتي خودمي‌دانند) سخت گرامي و بزرگ دانسته مي‌شد و از آن با نام «خرم روز» ياد مي‌كرده وآيين‌هايي ويژه داشته‌اند. اين مراسم و نيز سالشماري آغاز زمستاني هنوز در ميانبرخي اقوام ديده مي‌شود كه نمونه آن تقويم محلي پامير و بدخشان (در شمال افغانستان و جنوب تاجيكستان) است. همچنين در تقويم كهن ارمنيان نيز از نخستين ماه سال نو بانام «ناواسارد» ياد شده است كه با واژه اوستايي «نوسرذه» به معناي «سال نو» درپيوند است.
هر چند برگزاري مراسم شب چله و ميلاد خورشيد در سنت ديني زرتشتيان پذيرفته نشده است؛ اما خوشبختانه اخيراً آنان نيز مي‌كوشند تا اين مراسم را همچون ديگر ايرانيان برگزار كنند. البته در شبه تقويم نوظهوري كه برخي زرتشتيان از آن استفاده مي‌كند و داراي سابقه تاريخي در ايران نيست، زمان شب چله با 24 آذرماه مصادف مي‌شود كه نه با تقويم طبيعي انطباق دارد و نه با گاهشماري دقيق ايراني و نه با گفتار ابوريحان بيروني كه از شب چله بانام «عيد نود روز» ياد مي‌كند. از آنرو كه فاصله شب چله با نوروز، نود روزاست.
امروزه مي‌توان تولد خورشيد را آنگونه كه پيشينيان ما به نظاره مي‌نشسته‌اند، تماشا كرد: در دورانباستان بناهايي براي سنجش رسيدن خورشيد به مواضع سالانه و استخراج تقويم ساخته مي‌شده كه يكي از مهمترين آنها چارتاقي نياسر كاشان است كه فعلاً تنها بناي سالم باقي‌مانده در اين زمينه در ايران است. پژوهش‌هاي نگارنده كه در سال 138منتشر شد (نظام گاهشماري در چارتاقي‌هاي ايران)، نشان مي‌دهد كه اين بنا بگونه‌اي طراحي وساخته شده است كه مي‌توان زمان رسيدن خورشيد به برخي از مواضع سالانه و نيز نقطه انقلاب زمستاني و آغاز سال نو ميترايي را با دقت تماشا و تشخيص داد. چارتاقي نياسربنايي است كه تولد خورشيد بگونه‌اي ملموس و قابل تماشا در آن ديده مي‌شود. اين ويژگي را چارتاقي «بازه هور» در راه نيشابور به تربت حيدريه و در نزديكي روستاي رباط سفيد، نيز دارا است كه البته فعلاً ديواري نوساخته و الحاقي مانع از ديدارپرتوهاي خورشيد مي‌شود. 
 *ديدار زايش مهر تابان در چار تاقي نياسرخورشيد در حركت سالانه خود، در آخر پاييز به پايين‌ترين نقطه افق جنوب شرقي مي‌رسد كه موجب كوتاه شدن طول روز و افزايش زمانتاريكي شب مي‌شود. اما از آغاز زمستان يا انقلاب زمستاني، خورشيد مجدداً به سوي شمال شرقي باز مي‌گردد كه نتيجه آن افزايش روشنايي روز و كاهش شب است.
اين واقعه را مردم باستان، زمان زايش دوباره خورشيد مي‌دانستند و اين شب براي آنان گرامي بود. امروزه هم همچنان شب تولد خورشيد با نام شب يلدا يا شب چله در ميان ايرانيان گرامي داشته مي‌شود و همچون پيشينيان، سراسر شب را به انتظار طلوع خورشيد بيدار مي‌مانند و مهماني مي‌آرايند.
البته امروزه برخي به اشتباه بر اين گمانند كه مراسم شب چله براي رفع نحوست بلندترين شب سال است. در حاليكه در باورهاي ايراني هيچروز و شبي، نحس و بد يوم شناخته نمي‌شده است.
در آيين ميترا، نخستين روز زمستان با نام «خوره روز» (خورشيد روز) نخستين روز سال نو نيز بشمار مي‌آمده است و امروزه كاركرد خود رادر تقويم ميلادي كه ادامه گاهشماري ميترايي است، ادامه مي‌دهد. منسوب داشتن ميلادبه ميلاد مسيح، تنها پيشينه‌اي چند صد ساله دارد و پيش از آن آنگونه كه ابوريحان بيروني در آثارالباقيه نقل كرده است، منظور از ميلاد، ميلاد مهر يا خورشيداست.
امروزه مي‌توان تولد خورشيد را آنگونه كه پيشينيان ما به نظاره مي‌نشسته‌اند، تماشا كرد: در دوران باستان بناهايي براي سنجش رسيدن خورشيد به مواضع سالانه و استخراج تقويم ساخته مي‌شده كه يكي از مهمترين آنهاچارتاقي نياسر كاشان است كه فعلاً تنها بناي سالم باقي‌مانده در اين زمينه درايران است. پژوهش‌هاي نگارنده كه در سال 138منتشر شد (نظام گاهشماري درچارتاقي‌هاي ايران)، نشان مي‌دهد كه اين بنا بگونه‌اي طراحي و ساخته شده است كه مي‌توان زمان رسيدن خورشيد به برخي از مواضع سالانه و نيز نقطه انقلاب زمستاني وآغاز سال نو ميترايي را با دقت تماشا و تشخيص داد.
در چارتاقي نياسر کاشان سازوکاري انديشيده وساخته شده است که چند هنگام ساليانه را بتوان با ديدار طلوع خورشيد از ميان روزنه‌هاي تشکيل شده در ميان اضلاع داخلي پايه‌هاي بنا تشخيص داد. اين چارتاقي،تنها نمونه سالم‌ باقي‌مانده از ميان ده‌ها چارتاقي ايران است که پس از حدود دوهزار سال، همچنان کاربري تقويمي و رصدي خود را تا به امروز حفظ کرده است و مي‌توان از جمله در آغاز زمستان و آغاز تابستان به مشاهده طلوع خورشيد از ميان روزنه‌هاي ويژه آن پرداخت. در بسياري از تقويم‌هاي آفتابي ديگر که اين نگارنده آنها را معرفي کرده است، اين امکان تنها با ديدار سايه‌هاي خورشيد بامدادي فرا دست مي‌آيد؛ اما درچارتاقي نياسر علاوه بر سنجش دقيق زمان از طريق سايه‌هاي ايجاد ‌شده در ميان پايه‌هاي چندگانه داخلي بنا که در حکم يک آفتاب‌سنج دقيق هستند؛ مي‌توان قرص خورشيدرا نيز از روزنه ويژه‌اي که رو به سوي محل طلوع خورشيد در انقلاب زمستاني و انقلاب تابستاني دارد، تماشا کرد. برآمدن باشکوه خورشيد از اين روزنه‌ها، علاوه بر اثبات انجام محاسبات نجومي در ساخت اين بنا، ما را به ياد روزگاراني مي‌اندازد که به گمان در چنين هنگامي، آيين‌هايي ويژه در آنجا برگزار مي‌شده است. گردهمايي‌‌هايي که گويا با آيين نيايش زرواني که ريشه‌اي ژرف با خورشيد و پديده‌هاي کيهاني داشته، در پيوندبوده است.
در نزديکي چارتاقي نياسر، نمونه‌اي از يک ساعت آفتابي کهن نيز وجود داشته است که متأسفانه در ساليان اخير منهدم شده است. اين ساعت همراه با چارتاقي، مجموعه‌اي کامل از ابزارهاي زمان‌سنجي را فراهم کرده بوده‌اند.
 


اشتراک گذاری در:

بیان دیدگاه

- لطفاً نام و دیدگاه‌ خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
- سایت انجمن نجوم آماتوری ایران مجاز به ویرایش ادبی دیدگاه‌ها است.
- دیدگاه‌هایی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی و موارد مغایر با قوانین کشور باشند منتشر نخواهند شد.
- دیدگاه‌ها پس از تأیید منتشر می‌شوند.
نام:(اجباری)
رایانامه:(اجباری)
دیدگاه:

کد امنیتی:
(از چپ به راست)
https://telegram.me/iranastronomy
هم اکنون